पशुपतिनाथमा छायाँ दर्शन पर्व, भक्तजनको घुइँचो

चितवन, १७ माघ । पशुपतिनाथ मन्दिरमा विशेष पूजा–आराधनासहित भक्तजनलाई शिवलिङ्गको छायाँ दर्शन गराइएको छ । माघ शुक्ल चतुर्दशीका दिन मनाइने यो पर्वका अवसरमा पशुपति क्षेत्रमा बिहानैदेखि भक्तजनको ठूलो भीड लागेको छ । पशुपति क्षेत्र विकास कोषका अनुसार आज पशुपति क्षेत्रमा भेला भएर लाइन लाग्ने भक्तजनलाई क्रमशः छायाँ दर्शन गराइँदैछ ।

हिउँद ऋतु ओरालो लाग्दै सूर्य उत्तरायणतर्फ उन्मुख हुने यस समयमा मनाइने छायाँ दर्शन पर्वलाई विज्ञान, इतिहास र अध्यात्मको अद्भुत संगमका रूपमा लिइन्छ । स्वस्थानी व्रत समापनको अघिल्लो दिन पशुपतिनाथको दक्षिण मुख ‘अघोर’ को छायाँ जलमा प्रतिविम्बित गराएर दर्शन गराउने परम्परा नेपालको मौलिक तान्त्रिक विधिको अनुपम उदाहरण भएको संस्कृतिविद् श्रीकृष्ण डङ्गोलले बताए ।

पशुपतिनाथका पाँच मुखमध्ये दक्षिणतर्फको ‘अघोर’ स्वरूपलाई संहार र शक्तिको प्रतीक मानिन्छ । शास्त्रीय मान्यताअनुसार अघोर मुखको तेज अत्यन्त प्रखर हुने भएकाले त्यसलाई सिधै हेर्न कठिन हुन्छ । यही कारणले प्राचीनकालदेखि नै जलमा प्रतिविम्बित गरेर दर्शन गराउने विधि अपनाइएको संस्कृतिविद्हरू बताउँछन् । यसलाई सूर्यको तेज पानी वा ऐनाबाट परावर्तन गरी हेर्ने वैज्ञानिक विधिसँग तुलना गरिन्छ, जहाँ जललाई ‘आध्यात्मिक सेफ्टी फिल्टर’ का रूपमा लिइन्छ ।

छायाँ दर्शन पर्व रानी भव लक्ष्मीको सङ्कल्प र ‘तिकिन्छा’ (कुसुम) शिल्पकलासँग पनि जोडिएको छ । ऐतिहासिक कथनअनुसार सुवर्णपुरकी रानी भव लक्ष्मीले भगवान् पशुपतिनाथलाई कुसुम फूल अर्पण गर्ने सङ्कल्प गरेपछि तिकिन्छा निर्माण र अर्पणको परम्परा सुरु भएको हो । नेपाल भाषामा तिकिन्छा भनिने यो कुसुम फूलको मुकुट तीन तहको गोलाकार गुम्बज आकारको हुन्छ, जुन बेतबाट निर्माण गरी कपडाले ढाकेर प्राकृतिक रङले सजाइन्छ ।

माघ शुक्ल चतुर्दशीका दिन बाजागाजासहित नगर परिक्रमा गराई तिकिन्छा पशुपतिनाथको शिरमा विराजमान गराइन्छ । स्थानीय नेवाः समुदायले यसलाई ‘तिकिन्छा द्य’ का रूपमा पूजा गर्छन् । यस पर्वले शिवलिङ्गको पिँधको ऊर्जालाई छायाँ र शिरको ऊर्जालाई प्रतिमाका रूपमा दर्शन गराउँदै हिन्दू र बौद्ध दर्शनबीचको सेतुको काम गर्ने विश्वास गरिन्छ ।

छायाँ दर्शन पशुपतिनाथ मन्दिरको दक्षिणपट्टिको ‘मझेरी’ क्षेत्रमा जल भरिएको स्थानमा गराइन्छ । दिउँसोदेखि साँझको आरती अघिसम्म भक्तजनले जलमा प्रतिविम्बित भगवान्को स्वरूप दर्शन गर्न पाउँछन् । छ महिनापछि हुने ‘पवित्रारोपण’सँग यो पर्व ऋतु र समयचक्रसँग पनि जोडिएको मानिन्छ ।

यद्यपि, बेतबाट तिकिन्छा बनाउने शिल्प लोपोन्मुख बन्दै जानु यस सांस्कृतिक पर्वको संरक्षणका लागि चुनौती बनेको छ । छायाँ दर्शन र तिकिन्छा जात्रा केवल धार्मिक विधिमात्र नभई वनस्पति विज्ञान, खगोल विज्ञान र इतिहासका जीवन्त प्रमाण भएको जानकारहरूको भनाइ छ । पानीमा देखिने त्यो दिव्य छायाँले ईश्वरको शक्ति अपार छ र त्यसलाई अनुभूति गर्न कहिलेकाहीँ दृष्टिकोण परिवर्तन गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिने विश्वास गरिन्छ ।

गौरी आध्यात्मिक मासिकका सम्पादक अर्जुन लामिछानेका अनुसार पशुपति क्षेत्रमा मनाइने यो पर्व हिउँदको बिदाइ र आध्यात्मिक जागरणको प्रतीक हो । सुवर्णपुरकी रानीको सङ्कल्प र कुसुम फूलको परम्परा आज पनि पशुपतिनाथको मझेरीमा छायाँ बनेर जीवित रहेको भन्दै यसको संरक्षण सबैको साझा दायित्व भएको उनले बताए ।